Kompozycja urbanistyczna

Kompozycja urbanistyczna 

prof. Sławomir Gzell
badaczka: Anna Nauwaldt
badane place: 15
(wrzesień 2017)

 

Analiza planistyczna, oparta na teorii elementów kompozycji urbanistycznej Kazimierza Wejcherta i poparta znajomością z autopsji wszystkich badanych placów, pokazuje, że nie można mówić o „typowym placu warszawskim” – taki plac po prostu nie istnieje. Miłośnicy miasta mogą czuć się urażeni, bo przecież mówi się na przykład o „warszawskiej wysokości budynków”, określając ją na mniej więcej 28–30 metrów, a niejeden pisarz czy dziennikarz wspomniałby o innych jeszcze specjalnościach Warszawy (gwara, dowcip, bohaterstwo, spryt itd.). Wszystkie te szczególne cechy miasta odznaczają się jednak powtarzalnością, wymaganą od czegoś, co nazywamy typem. 

Warszawskie place takiej cechy nie mają, każdy z nich jest inny. Ani podłoga placów, ani ich ściany, ani strop nie powtarzają się, każdy jest odrębnym, niepowtarzalnym bytem urbanistycznym. Każdy jest typem odmiennym od innych. Nie występuje tu wzorzec znany z Barcelony, gdzie wszystkie skrzyżowania ulic na planie Cerdy (a są ich dziesiątki) zaplanowano i wybudowano w jednakowej postaci, ani schemat znany z Paryża albo Berlina, gdzie niemal równocześnie powstało kilkanaście placów królewskich.

Analiza warszawskich placów nie prowadzi zatem do żadnej uogólniającej syntezy, ale to nie szkodzi. Co więcej, można powiedzieć, że formalna odrębność każdego z placów stanowi o ich sile. Tworząc połączony układ (czytelny w planie miasta), dają przechodniom szansę na oglądanie różniących się wnętrz miejskich oraz na lokowanie innych w każdym przypadku usług dla mieszkańców. Dają szansę na powstawanie lokalnej tożsamości – pod warunkiem, że plac jako taki posiada jakiekolwiek charakterystyczne cechy. Przede wszystkim musi być placem w najbardziej potocznym znaczeniu tego słowa, to znaczy powinien być łatwym do odczytania fragmentem miasta. 

Wnętrze placu można porównać do wnętrza pokoju. Ma on ściany i podłogi wyznaczające jego granice, ich rozplanowanie określa jego geometrię. Wedle klasycznych prawideł plac powinien być czytelnym fragmentem przestrzeni ograniczonym ścianami o wysokości odpowiedniej dla jego rozległości (stosunek ściany do dłuższego wymiaru podłogi powinien wynosić 1:3). Takie proporcje ma na przykład Rynek Starego Miasta, bliskie temu wzorcowi są place Konstytucji i Zbawiciela, do zaakceptowania są też place Hallera i Szembeka. W wielu przypadkach nie zostały one jednak zachowane, co nie znaczy, że miejsca te nie posiadają innych walorów i elementów tożsamościotwórczych.

Warto dodać, że większość placów pełni funkcję zworników miejskiego transportu, co niekorzystnie odbija się na ich przestrzeni i niemal całkowicie wyklucza swobodny ruch pieszych. Bywa też odwrotnie – niekiedy ogromny ruch pieszy pozwala nie zwracać uwagi na niekorzystne rozwiązania przestrzenne i zaakceptować plac w obecnej formie.

Tradycyjnie za istotne elementy w kompozycji urbanistycznej uważa się między innymi:

  • kąt środkowy (kąt między punktem podłogi a szczytem najwyższej ściany położonego przy nim budynku) – wielkość idealna, niepowodująca klaustrofobicznego ani agorafobicznego wrażenia i pozwalająca objąć wzrokiem cały plac, wynosi 28–30 stopni. Przykładem może być Rynek Starego Miasta. Idealnego kąta środkowego nie można wyznaczyć na placu Defilad, Bankowym i Europejskim;

  • powierzchnię placów – wpływa na odczuwanie przestrzeni;

 

  • dominanty – główne, wybijające się elementy architektoniczne podporządkowujące sobie całość kompozycji placu, jak na przykład Pałac Kultury i Nauki na placu Defilad, wieże kościoła św. Zbawiciela na placu Zbawiciela czy Millenium Plaza na placu Zawiszy. Są także place nieposiadające dominant, na przykład Rynek Mariensztacki, plac Inwalidów czy plac Hallera;

 

  • otwarcia widokowe – na przykład widok z placu Na Rozdrożu pozwala obserwować panoramę, zarazem potęguje jednak wrażenie dominacji transportu samochodowego;

  • funkcje – te historyczne wiążą się na przykład z handlem i działającymi na placach targami. Od XIX wieku następowało przejście od zwartej zabudowy do otwartej przestrzeni oraz przenoszenie na place funkcji transportowych. Porozcinanie arteriami placu Krasińskich w 1937 roku czy placu Bankowego w 1948 roku oraz dalsze zmiany, takie jak umieszczenie na placach transportu publicznego czy parkingów, można zaobserwować dziś na placach-rondach (plac Zawiszy) i placach-skrzyżowaniach (plac Wileński). Również dlatego tak istotna jest różnorodność funkcji dostępnych w parterach budynków stojących w obrębie placów, mała architektura, obecność cienia, zieleni, wody itp.

Warszawskie place ulegają ciągłym przekształceniom, teraźniejszość wciąż nakłada nowe warstwy na dawne układy przestrzenne. Przykładem takich zmian może być przeobrażenie placu Żelaznej Bramy w latach 1965–1972, kiedy tamtejsza kompozycja urbanistyczna została zaburzona przez budowę osiedla Za Żelazną Bramą. Niedawne rewitalizacje nadały nowy charakter placom takim jak Grzybowski, Powstańców Warszawy czy Szembeka. Urbanistyczne zmiany czekają także place Grzybowski (tym razem poprzez budowę wieżowca), Narutowicza, Pięciu Rogów i Defilad.

Ten dryfujący charakter warszawskich placów oddaje także historia niezrealizowanych konkursów, których projekty miały wprowadzić radykalne zmiany – między innymi koncepcja Zygmunta Stępińskiego z 1972 roku, zakładająca posadzenie szpaleru drzew na płycie 100 × 70 metrów na placu Piłsudskiego, czy pomysł otoczenia Pałacu Kultury i Nauki „corso” – koroną wieżowców na planie okręgu – autorstwa Andrzeja Skopińskiego i Bartłomieja Biełyszewa z 1992 roku. Świadectwem tej ewolucji placów są także realizacje tymczasowe antycypujące zmianę, takie jak Dotleniacz Joanny Rajkowskiej na placu Grzybowskim z 2007 roku.

Dane
*dane z lipca 2017 roku

„Patelnia”

wysokość budynkówbrak budynków
wysokość murów / przejść: 4 m
wysokość wiat: 4,5 m
dominantyPałac Kultury i Nauki

Europejski

wysokość budynkówplac Europejski 1: 180 m
plac Europejski 2: 55 m
plac Europejski 3: 14 m
plac Europejski 4a: 10 m
plac Europejski 6: 55 m
Wronia 33: 17 m
Grzybowska 67/69: 10 m
Grzybowska 71: 17 m
Grzybowska 73: 17 m
dominantyWarsaw Spire

Starynkiewicza

dominantybrak

Zamkowy

dominantyKolumna Zygmunta III Wazy
elewacja / wieża Zamku Królewskiego

Bankowy

wysokość budynkówplac Bankowy 2: 22 m (maksymalna wysokość 120 m)
plac Bankowy 4: 23 m
plac Bankowy 1: 14 m
plac Bankowy 1a: 12 m
plac Bankowy 3/5: 12 m
dominantyBłękitny Wieżowiec, Urząd Miasta

Dąbrowskiego

wysokość budynkówplac Dąbrowskiego 1: 17 m
plac Dąbrowskiego 3: 17 m
plac Dąbrowskiego 5: 16 m
plac Dąbrowskiego 7: 16 m
plac Dąbrowskiego 12: 38 m
plac Dąbrowskiego 10: 6 m
plac Dąbrowskiego 2/4: 17 m
plac Dąbrowskiego 6: 17 m
plac Dąbrowskiego 8: 21 m
dominantywysokościowiec Ściany Wschodniej (poza placem)

Defilad

wysokość budynkówplac Defilad 1: 231 m
Marszałkowska 104/122: 12 m
Marszałkowska 124: 40 m
dominantyPałac Kultury i Nauki

Grzybowski

wysokość budynkówplac Grzybowski 3/5: ok. 50 m
Bagno 7: 56 m
plac Grzybowski 2: 17 m
Próżna 9: 17 m
Próżna 14: 24 m
Plac Grzybowski 6: 26 m
Królewska 47: 38 m
plac Grzybowski 10: 12 m
plac Grzybowski 12/16: 10 m
dominantykościół Wszystkich Świętych
Cosmopolitan (nieco poza placem)

Hallera

wysokość budynkówJagiellońska 54: 22 m
Jagiellońska 56: 22 m
Skoczylasa 8: 22 m
plac Hallera 5: 22 m
plac Hallera 9: 22 m
Dąbrowszczaków 5a: 7-9 m
plac Hallera 10: 22 m
plac Hallera 8: 22 m
plac Hallera 6: 22 m
plac Hallera 4: 22 m
plac Hallera 8a: 5 m

Konfederacji

dominantykościół św. Zygmunta

Konstytucji

wysokość budynkówMarszałkowska 53: 34 m
plac Konstytucji 5: 34 m
plac Konstytucji 3: 27 m
plac Konstytucji 1: 27 m
plac Konstytucji 2: 27 m
plac Konstytucji 4: 27 m
plac Konstytucji 6: 34 m
Marszałkowska 56: 34 m
dominantykandelabry
Pałac Kultury i Nauki oraz wieże kościoła Najświętszego Zbawiciela (poza placem)

Krasińskich

dominantywiększość elewacji placu to budynki wysokiej rangi
gabarytowe: budynki Sądów
historyczne: Pałac Krasińskich
wysokościowe: wieże Katedry Rzymskokatolickiej Polowej Wojska Polskiego
symboliczne: pomnik Powstania Warszawskiego

Na Rozdrożu

wysokość budynkówplac na Rozdrożu 3: 28 m
Wyzwolenia 2: 28 m
Koszykowa 4: 30 m
dominantyfontanna

Narutowicza

dominantykościół św. Jakuba Apostoła

Piłsudskiego

wysokość budynkówplac Piłsudskiego 1-3: 30 m
plac Piłsudskiego 8: 22 m
plac Piłsudskiego 6: 22 m
plac Piłsudskiego 4: 22 m
Królewska 11: 24 m
dominantysymboliczne: Grób Nieznanego Żołnierza, maszt flagi, krzyż
gabarytowe: Metropolitan

Szembeka

wysokość budynkówkościół: 50m
plac Szembeka 1: 16 m
Kordeckiego 30: 16 m
Sztuki 3: 14 m
Sztuki 5: 14 m
plac Szembeka 8: 11 m
plac Szembeka 6: 11 m
plac Szembeka 4a: 8 m
plac Szembeka 4: 11 m
plac Szembeka 2: 16 m
Grochowska 128: 16 m
plac Szembeka 1a: 3,5 m
dominantykościół Najświętszego Serca Maryi

Politechniki

dominantygmach Politechniki, budynek na rogu ulic Nowowiejskiej i Śniadeckich

Powstańców Warszawy

wysokość budynkówplac Powstańców Warszawy 4: 15 m
plac Powstańców Warszawy 2a: 32 m
plac Powstańców Warszawy 2: 18 m
Boduena 3/5: 34 m
Boduena 2: 28 m
plac Powstańców Warszawy 1: 28 m
plac Powstańców Warszawy 7: 30 m
plac Powstańców Warszawy 9: 66 m
dominantywysokościowe: Prudential, Moniuszki Tower
inne: Narodowy Bank Polski

Teatralny

dominantyTeatr Wielki, wieża Pałacu Jabłonowskich

Trzech Krzyży

wysokość budynkówNowy Świat 2: 30 m
plac Trzech Krzyży 10/14: 25 m
plac Trzech Krzyży 8: 14 m
plac Trzech Krzyży 4/6: 14 m
Prusa 2: 28 m
Aleje Ujazdowskie 28: 21 m
Aleje Ujazdowskie 51: 20 m
plac Trzech Krzyży 3: 20 m
Mokotowska 73: 21 m
Hoża 1: 33 m
plac Trzech Krzyży 5: 20 m
plac Trzech Krzyży 7: 10 m
Żurawia 1a: 12 m
plac Trzech Krzyży 18: 24 m
plac Trzech Krzyży 16a: 15 m
plac Trzech Krzyży 16: 15 m
dominantykościół św. Aleksandra
pomnik Wincentego Witosa

Unii Lubelskiej

dominantywysokościowe: Centrum Handlowe Plac Unii

Wileński

dominantyCerkiew św. Marii Magdaleny, budynek PKP

Żelaznej Bramy

dominantypałac Lubomirskich

Zawiszy

dominantywysokościowe: Millenium Plaza (wieżowiec „kabina prysznicowa”)

Zbawiciela

dominantywieże kościoła Najświętszego Zbawiciela

Rynek Nowego Miasta

dominantykościół Sakramentek

Rynek Starego Miasta

wysokość budynkówJezuicka 1/3: 21 m
Rynek Starego Miasta 1/3: 21/25 m
Rynek Starego Miasta 5/7: 21 m
Rynek Starego Miasta 9/11/13: 22/22/20 m
Rynek Starego Miasta 15: 20 m
Rynek Starego Miasta 17: 21 m
Rynek Starego Miasta 19: 21 m
Rynek Starego Miasta 21/21a: 20/22 m
Rynek Starego Miasta 23: 25 m
Rynek Starego Miasta 25: 23 m
Rynek Starego Miasta 27: 23 m
Rynek Starego Miasta 29: 23 m
Rynek Starego Miasta 31: 20 m
Rynek Starego Miasta 42: 20 m
Rynek Starego Miasta 40: 23 m
Rynek Starego Miasta 38: 22 m
Rynek Starego Miasta 36: 26 m
Rynek Starego Miasta 34: 21 m
Rynek Starego Miasta 32: 21 m
Rynek Starego Miasta 30: 26 m
Rynek Starego Miasta 28: 21 m
Rynek Starego Miasta 26: 21 m
Rynek Starego Miasta 22/24: 26/24 m
Rynek Starego Miasta 20: 23 m
Rynek Starego Miasta 18: 24 m
Rynek Starego Miasta 16: 22m
Rynek Starego Miasta 12/14: 22m
Rynek Starego Miasta 10: 24m
Rynek Starego Miasta 8: 22m
Rynek Starego Miasta 4/6: 26/24m
Rynek Starego Miasta 2: 21m
dominantypomnik Syrenki