Badania placów Warszawy

 

W debacie o warszawskiej przestrzeni publicznej brakowało nam spójnego rozpoznania dotyczącego placów. Nie chcemy patrzeć na nie jak na pojedyncze punkty na mapie, tylko z pewnego oddalenia, pozwalającego traktować je jako system funkcjonalnie i urbanistycznie połączonych przestrzeni, konstelację. Skupiamy się na roli, jaką pełnią w mieście. Mają potencjał najbardziej demokratycznych przestrzeni. Skupiają cechy i funkcje, jakie mogłaby pełnić przyjazna przestrzeń publiczna. Chcemy, by prowadzone przez nas badania stały się krokiem ku poprawie ich jakości.

 

Wybór placów

Z ponad 60 placów na mapie Warszawy wybraliśmy 30. Badaliśmy historyczne rynki, place śródmiejskie, ale także te na Pradze-Północ i Pradze-Południe, Ochocie, Żoliborzu, Bielanach i Woli. Badaliśmy place: Defilad, Europejski, Grzybowski, Bankowy, Piłsudskiego, Na Rozdrożu, Trzech Krzyży, Piotra Szembeka, Jana Henryka Dąbrowskiego, gen. Józefa Hallera, Konstytucji, Powstańców Warszawy, Artura Zawiszy, Sokratesa Starynkiewicza, Zamkowy, Inwalidów, Konfederacji, Krasińskich, Gabriela Narutowicza, Politechniki, Teatralny, Unii Lubelskiej, Wileński, Thomasa Woodrowa Wilsona, Żelaznej Bramy i Zbawiciela oraz rynki Mariensztacki, Starego i Nowego Miasta, a także „Patelnię”.

Najpełniejszą wiedzę zgromadziliśmy na temat dziesięciu placów: Defilad, Europejskiego, Grzybowskiego, Bankowego, Józefa Piłsudskiego, Na Rozdrożu, Trzech Krzyży, Piotra Szembeka, Rynku Starego Miasta i „Patelni”. Tę ostatnią przestrzeń traktujemy jako pełnoprawny plac, mimo że nie jest wyznaczony administracyjnie, tylko powstał spontanicznie i skutecznie samoorganizuje się w wielofunkcyjną żywą przestrzeń. W naszych badaniach przyjęliśmy założenie, że wybrane przez nas przestrzenie są na tyle reprezentatywne i zróżnicowane, że da się wydestylować z nich charakterystykę warszawskiego placu.

 

Badanie – zespół, metoda, obszary

Badając warszawskie place, zetknęliśmy się ze sprzecznością: choć wszystkie analizowane przestrzenie nazywane są placami, w rzeczywistości reprezentują gamę zupełnie różnych typologii przestrzennych, obarczonych odmiennymi problemami. Ta diagnoza wpłynęła na metodologię badań, którą opracował Kuba Snopek; łączyła ona rozmaite podejścia do tego, czym jest warszawski plac, w jednej bazie danych. Zespół składał się z ekspertów i badaczy wywodzących się z wielu dyscyplin, między innymi architektury, urbanistyki, architektury zieleni, biologii, varsavianistyki, kulturoznawstwa i socjologii. W pierwszej fazie badań ich różnorodne znaleziska połączone zostały w spójnej bazie danych i na mapie GIS, co pozwoliło na przeprowadzenie analizy porównawczej placów.

Badania terenowe i przeprowadzona kwerenda pozwoliły policzyć i zlokalizować na mapie wszystkie drzewa, udokumentować artystyczne vlepki, sprawdzić w których budynkach wokół placów dostępne są przestrzenie publiczne, obliczyć procentowe proporcje usług w lokalach użytkowych oraz przeprowadzić obserwacje w różnych porach dnia i tygodnia. Zebrano m.in. mapy, zdjęcia lotnicze oraz wykaz projektów zgłoszonych do budżetu partycypacyjnego dedykowanych tym przestrzeniom. Zebrane dane zostały uzupełnione materiałem wizualnym z 30 placów – zdjęciami Macieja Krügera, dokumentacją fotograficzną prowadzoną przez badaczy zorientowaną na poszczególne parametry oraz panoramami placów opracowanymi przez Karolinę Kulis.

Badacze zamieścili dane, notatki i zdjęcia we wspólnej bazie oraz nanieśli je na mapę rozbudowywaną przez cały okres trwania projektu. Odbywały się także spotkania zespołu badawczego oraz indywidualne konsultacje.

Eksperci sporządzili analizy zebranego materiału. Prof. Sławomir Gzell usystematyzował zebraną wiedzę dotyczącą kompozycji urbanistycznej, a badaczka Anna Nauwaldt opracowała rzuty i przekroje dziesięciu głównych placów i zebrała dane, które pomogły określić, na ile dana przestrzeń pozwala na odczucie „placowości”. Dr Krzysztof Herman na podstawie inwentaryzacji przeprowadzonej przez Karola Nowaka podsumował, które place są najbardziej, a które najmniej zazielenione oraz gdzie pojawia się woda, co przynosi istotne dane dla obecnej dyskusji dotyczącej zieleni w mieście. Aleksandra Litorowicz oraz dr Monika Wróbel spojrzały na place jako miejsca prezentacji sztuki – upamiętniającej, współczesnej oraz działań streetartowych i nielegalnych; posiłkowały się przy tym badaniami terenowymi Magdy Grabowskiej. Dr Monika Wróbel na podstawie kwerendy Igora Łysiuka przeanalizowała place również pod względem planów miejscowych, ochrony konserwatorskiej oraz projektów zgłoszonych do trzech edycji budżetu partycypacyjnego. Martyna Obarska wzięła pod lupę użytkowanie placów, obserwacje Anny Mikołajskiej umożliwiły stworzenie typologii rodzajów aktywności na placach, a inwentaryzacja Barbary Drewiczewskiej i Piotra Jończyka pozwoliła uchwycić, jak dane przestrzenie zachęcają mieszkańców, by spędzali w nich czas. Małgorzata Kuciewicz i Simone De Iacobis z Grupy Projektowej CENTRALA badali barwy, faktury i światłocień na podstawie zebranych przez Karolinę Matysiak danych dotyczących iluminacji miejskich, rodzaju użytych materiałów, refleksyjności powierzchni, zacienionych miejsc, oświetlenia okolicznościowego oraz kolorystyki w dzień i w nocy. Prof. Andrzej Zalewski analizował inny kluczowy parametr – przy wsparciu całego zespołu badawczego stworzył typologię placów w aspekcie urbanistyczno-transportowym. Kuba Snopek odnalazł zaskakujące paradoksy, które wynikają z całościowego obrazu badania i analizy przestrzennej zebranych danych. Paweł Brylski opisał 30 placów z perspektywy historyczno-varsavianistycznej, tworząc żywe opowieści o ich niegdysiejszym życiu codziennym, uwarunkowaniach lokalizacji, symbolice, zmieniających się w toku zawieruchy dziejowej nazwach, funkcjach i zmianach morfologicznych.

W zbieraniu materiałów źródłowych i literatury przedmiotu pomogły instytucje: Biuro Architektury i Planowania Przestrzennego, Zarząd Dróg Miejskich, Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej, Oddział Warszawski SARP oraz Centrum Komunikacji Społecznej. 

Wszystkie dane dostępne są na naszej stronie. Część wyników badań pokazaliśmy również na wystawie Plac Defilad: krok do przodu w ramach festiwalu Warszawa w Budowie 9.

 

Co dalej?

W miarę gromadzenia wiedzy dostrzegaliśmy coraz więcej wątków wartych rozwinięcia w kolejnych latach trwania projektu. Widzimy, że wiele placów istnieje nie tylko na mapach wyznaczonych administracyjnie, ale też na tych mentalnych, istniejących w głowach mieszkańców. Dostrzegamy również istotną rolę skwerów, sąsiedzkich placyków i spontanicznych przestrzeni pełniących dospołeczne funkcje – dla społeczności lokalnych często są to przestrzenie znaczące. Zdajemy sobie sprawę, że przeprowadzone przez nas badanie nie wyczerpuje wszystkich wątków związanych z warszawskimi placami, dlatego będziemy kontynuować uprawianie „placologii stosowanej” w 2018 i 2019 roku, do czego zapraszamy wszystkich, którym bliski jest temat i los tych przestrzeni.