plac
Piotra Szembeka

Fot. Maciej Krüger

Podręcznikowy przykład placu o powierzchni i ścianach budynków w odpowiednich proporcjach. Ma dobrze zdefiniowane granice architektoniczne i czytelną dominantę w postaci sylwetki modernistycznego kościoła. Jego rewitalizacja przyniosła specjalnie zaprojektowane oświetlenie, meble miejskie i fontannę. Jest to plac sąsiedzki, służący spotkaniom i rekreacji. Minusem jest niewystarczająca ilość zieleni.

Rozwój Grochowa wiąże się z jednej strony z wytyczeniem słynnego Traktu Brzeskiego, z drugiej zaś z równie słynną bitwą stoczoną w czasie powstania listopadowego. Trakt Brzeski to jedno z głównych przedsięwzięć Stanisława Staszica, przyrodnika, geologa i działacza, dla którego oświecenie oznaczało rozwój nauki, techniki oraz przemysłu. Trakt z Warszawy do Brześcia (dzisiejsza ulica Grochowska), uświetniony świeckim, robotniczym pomnikiem Pracy, po raz pierwszy upamiętniającym trud anonimowych zazwyczaj robotników, powstał zaledwie pięć lat przed wybuchem powstania listopadowego.

W 1825 roku zmarł car Aleksander, a na tronie zastąpił go jego brat Mikołaj. Dla Polaków oznaczało to istne trzęsienie ziemi. Aleksander doprowadził do powstania Uniwersytetu Warszawskiego, wprowadził konstytucję, w okresie jego panowania powstały budynki Antonia Corazziego na placach Bankowym i Teatralnym, a także pałac Staszica. Car Mikołaj natomiast był despotą, bardziej niż wiedza interesowała go inwigilacja. Pięć lat pomiędzy ukończeniem Traktu Brzeskiego a bitwą o Olszynkę Grochowską to cała epoka.

Piotr Szembek był generałem 4. Armii Wojska Polskiego w bitwie o Olszynkę Grochowską – to właśnie wtedy został odparty atak rosyjskich oddziałów na Warszawę. Powstanie listopadowe z początku wydawało się sukcesem, a w oswobodzonym mieście – w uwolnionym od rosyjskiego nadzoru Teatrze Narodowym – odbyło się premierowe wykonanie Warszawianki, jednej z najważniejszych polskich pieśni rewolucyjnych, która o mało nie została hymnem państwowym po odzyskaniu niepodległości.

W stulecie tamtej bitwy narodziła się idea budowy kościoła-pomnika, który upamiętniałby ów „dzień krwi i chwały". Autorem projektu był Andrzej Boni, pochodzący z Włoch architekt specjalizujący się w budowlach sakralnych; nadał on grochowskiemu kościołowi intrygującą formę wynikającą z połączenia charakterystycznego dla lat 30. XX wieku modernizmu ze strzelistością gotyku. Obie te tradycje formalne są w równym stopniu właściwe kulturze architektonicznej Zachodu, jak cerkiewne kopuły kulturze architektonicznej Wschodu. Tak jak Rosjanie budowali cerkwie w Warszawie, poszerzając zasięg swych wpływów kulturowych, kościół na Grochowie jest wyraźnym akcentem zachodniej architektury we wschodniej wówczas strefie wpływów.

Uporządkowanie otoczenia świątyni i stworzenie dla niej osi kompozycyjnej było głównym zadaniem modernizacji placu Szembeka, którą ukończono w 2012 roku. Remont, który kosztował 23 miliony złotych, miał zamienić plac w salon Grochowa. Nawierzchnię wyłożono granitem, zamontowano fontannę oraz kiosk służący jako punkt informacji kulturalnej. Wycięto rosnące tu dotąd drzewa, zastąpiono je szpalerem brzóz. W pierwotnych planach w północnej części placu od strony ulicy Józefa Chłopickiego miał zostać zlokalizowany zaułek z kawiarniami, a po drugiej stronie, przy ulicy księdza Jana Sztuki, kramy oraz wystawy plenerowe.

Remont placu Szembeka był eksperymentem w dziedzinie warszawskiej rewitalizacji – i z tej próby wiele dowiedzieliśmy się o potrzebach mieszkańców. Estetyka aranżacji wywołała znaczące kontrowersje, jednak najważniejsze, że plac działa, a mieszkańcy Grochowa chętnie z niego korzystają.

Komentarze, jakie pojawiły się w związku z remontem tej przestrzeni publicznej, znacząco wpłynęły na dalsze modernizacje w przestrzeni Warszawy, w tym na udział zieleni oraz funkcjonalność małej architektury. Prace przy kolejnych placach Warszawy albo przy kolejnych etapach modernizacji bulwarów wiślanych pokazują, że w ciągu ostatnich lat wiele się nauczyliśmy. A czas, który upłynął od otwarcia placu Szembeka w nowej odsłonie, to dla Warszawy cała epoka.

Dane
*dane z lipca 2017 roku

powierzchnia placu (ha)1.06
liczba drzew53
powierzchnia okapu – szerokość koron drzew (m²)1079,375
powierzchnia biologicznie czynna bez wody (m²)ok. 407
nawierzchnia przepuszczalna (m²), czyli powierzchnia biologicznie czynna + nawierzchnia umożliwiająca przesiąkanie wody (gruntowa, żwirowa etc.) ok. 970
woda dynamiczna fontanna w posadzce, ok. 400 m²
retencja wody odwodnienie liniowe
wysokość budynkówkościół: 50m
plac Szembeka 1: 16 m
Kordeckiego 30: 16 m
Sztuki 3: 14 m
Sztuki 5: 14 m
plac Szembeka 8: 11 m
plac Szembeka 6: 11 m
plac Szembeka 4a: 8 m
plac Szembeka 4: 11 m
plac Szembeka 2: 16 m
Grochowska 128: 16 m
plac Szembeka 1a: 3,5 m
dominantykościół Najświętszego Serca Maryi
wieloramienna lampa „słoneczko”1 trzyramienna (w trakcie badań świecące jedynie jedno ramię)
latarnie innego typu 20 białych wysokich latarni jednoramiennych, 2 dwuramienne
nazwy ulic dochodzących do placu Grochowska
Szembeka
Kordeckiego
Zaliwskiego
Chłopickiego
Sztuki
Kordeckiego
rodzaje nawierzchni jezdniasfaltowa, płyty kamienne
rodzaje nawierzchni chodnikówpłyty kamienne
funkcje na placu: gastronomia, biurowce, mieszkaniówka, sklepy, urzędy, miejsca kultury (kino, teatr, dom kultury etc.), punkty usługowe, usługi bankowe, placówki edukacyjne (przedszkola, żłobki, szkoły, uczelnie), obiekty sakralnesakralna – 11%
urzędowo-usługowa – 11%
mieszkaniowo-usługowa – 67%
mieszkaniowa – 11%
punkty usługowe w ogólnodostępnych parterach w stosunku do wszystkich budynków w obrębie placupunkty usługowe – 42%
gastronomia – 13%
sklepy – 25%
urzędy – 8%
sklepy spożywcze – 8%
puste lokale – 4%
czy na placu jeździ komunikacja publiczna?tak
czy na placu jeżdżą samochody prywatne?tak
czy na placu istnieje szersza droga niż dwupasmowa?nie
czy w obrębie placu znajdują się przystanki komunikacji publicznej?tak
czy na placu znajdują się miejsca parkingowe?tak
czy na placu znajdują się stojaki na rowery?tak
czy wyznaczona jest strefa ograniczonej prędkości lub piesza?tak
czy istnieje tymczasowa (np. weekendowa) lub inna organizacja ruchu?nie
czy występują ślepe ściany, pustostany?nie
czy na placu pojawiają się handel detaliczny, stragany, kwiaciarki, targi czasowe?nie
czy w 2016 roku na placu odbyła się manifestacja?tak
liczba artystycznych vlepek1
liczba pomników0